İçeriğe atla

Grönland

Bağlantıları değiştir
Koordinatlar: 72°00′K 40°00′B / 72.000°K 40.000°B / 72.000; -40.000
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Grönland
Kalaallit Nunaat (Grönlandca)
Grønland (Danca)
Grönland haritadaki konumu
Başkent
ve en büyük şehir
Nuuk
Resmî dil(ler)Grönlandca (Kalaallisut, Inuktun ve Tunumiisut)
Tanınan bölgesel dil(ler)Danca
Etnik gruplar
%88 Inuit
%12 Avrupalı
DemonimGrönlandlı
HükûmetParlamenter demokrasi ve anayasal monarşi
• Kral
X. Frederik
• Yüksek Komiser
Julie Præst Wilche
• Başbakan
Jens-Frederik Nielsen
Tarihçe 
• Norveç egemenliği[a]
1261
• İletişimin yeniden kuruluşu
1721
14 Ocak 1814
• İdari bölünme
5 Haziran 1953
• Özerklik
1 Mayıs 1979
• Yeni haklar
21 Haziran 2009[1]
Yüzölçümü
• Toplam
2.166.086 km2 (13.)
• Su (%)
83,1
Nüfus
• 2020 tahminî
56.081[2]
GSYİH (SAGP)2011 tahminî
• Toplam
1,8 milyar $
• Kişi başına
37.000 $[d] (40.)
GSYİH (nominal)2019 tahminî
• Toplam
3 milyar $
• Kişi başına
53.000 $
İGE (2010)0.786[3]
yüksek
Para birimiDanimarka Kronu (DKK)
Zaman dilimiUTC±00.00'dan UTC-04.00'a
Trafik akışısağ
Telefon kodu+299
İnternet alan adı.gl

Grönland[a], Danimarka Krallığı'na bağlı özerk bir bölgedir[b][6][7] ve krallığın üç kurucu parçası içinde yüzölçümü bakımından en büyüğüdür; diğerleri Danimarka ana karası ve Faroe Adaları'dır. Hans Adası üzerinde Kanada ile 1,2 km'lik küçük bir kara sınırı paylaşır. Grönland vatandaşları, Danimarka'nın ve Avrupa Birliği'nin tam vatandaşıdır. Grönland, Avrupa Birliği'nin Denizaşırı Ülkeleri ve Toprakları arasında yer almaktadır ve Avrupa Konseyi'nin bir parçasıdır.[8] Kanada Arktik Adaları'nın doğusunda, Arktik ve Atlantik okyanusları arasında yer alan dünyanın en büyük adasıdır.[c] Kuzey kıyısı açıklarındaki Kaffeklubben Adası, dünyanın tartışmasız en kuzey kara noktasıdır;[d] 1960'lara kadar ana karadaki Cape Morris Jesup bu şekilde kabul ediliyordu. Ülkenin başkenti ve en büyük şehri Nuuk'tur.[8] Ekonomik olarak Grönland, toplam kamu gelirlerinin neredeyse yarısına denk gelen Danimarka yardımlarına büyük ölçüde bağımlıdır.

Kuzey Amerika kıtasının bir parçası olmasına rağmen, Grönland 986 yılından itibaren bin yılı aşkın süredir siyasal ve kültürel olarak Avrupa'nın Norveç ve Danimarka krallıklarıyla ilişkilidir.[10] Ataları bugünkü Kanada'dan göç eden kutup çevresi halkları tarafından en az 4.500 yıldır aralıklarla iskân edilmiştir.[11][12] Norveçli Vikingler, daha önce İzlanda'dayken, 10. yüzyılda Grönland'ın o dönemde ıssız olan güney kesimine yerleşmiş, torunları 15. yüzyılın sonlarında kaybolana kadar yaklaşık 400 yıl boyunca burada yaşamıştır. 13. yüzyılda ise İnuitler bölgeye gelmiştir.

15. yüzyılın sonlarından itibaren Portekizliler Asya'ya kuzeyden bir rota aramaya çalışmış ve bu girişimler, kıyı şeridinin en erken haritacılık tasvirlerine yol açmıştır. 17. yüzyılda, Danimarka-Norveçli kâşifler Grönland'a yeniden ulaşmış, önceki yerleşimlerin yok olduğunu görmüş ve adada kalıcı bir İskandinav varlığı yeniden tesis etmiştir. 1814'te Danimarka ile Norveç ayrıldığında, Grönland Norveç tacından Danimarka tacına devredilmiştir. 1953 Danimarka Anayasası, Grönland'ın sömürge statüsünü sona erdirerek onu tamamen Danimarka devletine entegre etmiştir. 1979 Grönland özerklik referandumunda Danimarka, Grönland'a iç yönetim hakkı tanımıştır. 2008 Grönland öz yönetim referandumunda ise Grönlandlılar, Danimarka hükûmetinden yerel Naalakkersuisut'a (Grönland hükûmeti) daha fazla yetki devreden Öz Yönetim Yasasını kabul etmiştir.[13] Bu yapı altında Grönland, birçok kamu hizmeti ve yetki alanının sorumluluğunu kademeli olarak üstlenmiştir. Vatandaşlık, para politikası, güvenlik politikaları ve dış ilişkiler ise Danimarka hükûmetinin yetkisinde kalmıştır. Küresel ısınma nedeniyle buzların erimesi, zengin maden kaynakları ile Avrasya, Kuzey Amerika ve Arktik bölgesi arasındaki stratejik konumu nedeniyle Grönland; Danimarka Krallığı, NATO ve Avrupa Birliği için stratejik öneme sahiptir.

Grönland nüfusunun büyük çoğunluğu İnuitlerden oluşmaktadır.[14] Nüfus, iklimsel ve coğrafî etkenler nedeniyle ağırlıklı olarak güneybatı kıyısında yoğunlaşmıştır; adanın geri kalanı seyrek nüfusludur. 2022'de 56.583 olan nüfusuyla Grönland,[15] dünyanın nüfus yoğunluğu en düşük ülkesidir.[16] Grönland, metropol Danimarka gibi sosyal açıdan ilericidir; eğitim ve sağlık hizmetleri ücretsizdir ve Grönland'da LGBT hakları dünyadaki en kapsamlı düzenlemeler arasındadır. Elektrik üretiminin %67'si yenilenebilir kaynaklardan, büyük ölçüde hidrolik güçten sağlanmaktadır.[17] 2025'ten beri Amerika Birleşik Devletleri'nin Grönland'a karşı hibrit savaş yürüttüğü belirtilmektedir;[18][19] bu nedenle Danimarka Savunma İstihbarat Servisi (DDIS), o yıl ABD'yi Rusya ve Çin'le birlikte millî güvenliğe yönelik tehditler arasında sınıflandırmıştır.[20]

Etimoloji

[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk Norse yerleşimcileri adaya Grönland adını verdiler. İzlandalıların sagalarına göre Norveçli Kızıl Erik, babası Thorvald ile birlikte adam öldürme suçundan İzlanda'dan sürgün edilmişti. Geniş ailesi ve thrall'ları Şablon:Gloss/brac-startköle ya da serflerŞablon:Gloss/brac-end ile birlikte, kuzeybatıda bulunduğu bilinen buzlu bir ülkeyi keşfetmek için gemilerle yola çıktı. Yaşanabilir bir bölge bulup oraya yerleştikten sonra, hoş bir ismin daha fazla yerleşimci çekeceği umuduyla buraya Eski Norsça: Grœnland (Türkçesi: "Yeşil ülke") adını verdi.[21][22][23] Kızıl Erik Sagası'nda şu ifade yer almaktadır: "Yazın, Erik bulduğu ülkeye yerleşmek üzere yola çıktı ve ona Yeşil Ülke adını verdi; çünkü dediğine göre, güzel bir adı olursa insanlar oraya daha çok çekilirdi."[24]

Bölgenin Grönlandca adı Kalaallit Nunaat olup 'Kalaallit'in ülkesi' anlamına gelir.[25] Kalaallit, bölgenin batı kesiminde yaşayan Grönland İnuitleridir. Grönlandlı İnuitlerin kullandığı Nunaat terimi, suları ve buzulları kapsamaz, yalnızca kara alanını ifade eder.[26]

Tarihçe

[değiştir | kaynağı değiştir]

900 yılında Gunnbjorn Ulfsson Grönland'ı keşfetmiştir. 986 yılında ise Kızıl Erik, Grönland'da bir Viking sömürgesi kurdu. İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD tarafından işgâl edilmiş, daha sonra tekrar Danimarka'ya verilmiştir. Bu sırada, 1943 yılında da ABD tarafından Amerikan Hava Kuvvetleri'nin kullanması için Thule Hava Üssü inşa edilmiştir. 1985 yılında AB'den ayrılmıştır. 11 Haziran 2022'de Danimarka ve Kanada hükûmetleri, 17 yıllık müzakerelerin ardından Hans Adası'nı ikiye bölmeyi kabul etti.[27] Anlaşma, Kanada, Danimarka, Grönland ve Nunavut parlamentolarının her birinin onaylamak için oy kullanmasından sonra yürürlüğe girdi.[28] Bununla, Kanada ve Danimarka (Grönland), adanın merkezine yakın kuzeyden güneye uzanan adanın yüzeyindeki bir çatlağı izleyen 1280 m'lik bir uluslararası kara sınırına sahip olacak.[29]

Özelliği

[değiştir | kaynağı değiştir]

Atlas Okyanusu'nda bulunan Grönland, Kuzey Amerika kıtasına bitişik olmakla birlikte tarihsel olarak Avrupa ile bağları daha fazladır. Her ne kadar geniş özerklikleri olsa da, Danimarka Kraliyet Birliği'nin bir parçasıdır. Danimarka'ya bağlı olarak 1973 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu'na dâhil olan Grönland, 23 Şubat 1983 tarihinde yaptığı bir halk oylaması sonucunda AET'den ayrılma kararı alır ve gelişmelerin ardından 1 Şubat 1985'te Grönland kendi isteğiyle topluluktan ayrılır; hâlen Avrupa Birliği'nin dışındadır.

Grönland kronu

[değiştir | kaynağı değiştir]

Grönland kronu, Grönland'da gelecekte kullanılması düşünülen para birimidir. Günümüzde Danimarka kronu kullanılmaktadır. Mayıs 2007'de Danimarka'da çıkan yasaya göre Grönland'a Danimarka kronunun Grönland versiyonunun basılmasına izin verildi.

Hakkındaki tartışmalar

[değiştir | kaynağı değiştir]

ABD Başkanı Donald Trump'ın, güvenlik ve enerji kaynaklarının kontrolü gibi gerekçelerle, Grönland üzerindeki ABD etkisini artırmak istediğini söyleyen açıklamalar yapması[30][31], Grönland'ın da içinde bulunduğu Kuzey Kutup bölgesini uluslararası siyasetin gündemine taşıdı[32]. Ülkenin satın alınmasından askerî kontrolüne kadar farklı içeriklerde seyreden açıklamalara karşı Danimarka hükûmeti Grönland'ın satılık olmadığını ve bu yöndeki bir saldırıda gerekli karşılığı vereceklerini söyledi.[33] Grönland yönetimi de farklı dönemlerdeki açıklamalarında bu konuda ABD ile diyalog içinde olacaklarını belirterek gerilimi düşürmeye çalıştı.[34][35]

Ancak özellikle ABD'nin Venezuela'ya müdahalesinin ardından Trump'ın açıklamalarında yeniden Grönland'a dair ifadelerin olması[36], sıradaki askerî müdahalenin buraya olabileceğine dair tartışmaları yeniden başlattı.[37] NATO'ya bağlı Danimarka'nın kendine bağlı bir bölgeye yine NATO üyesi bir devletin askerî müdahalede bulunması durumunda neler olacağı, AB'nin bu konuda nasıl tavır alacağı Grönland ile ilgili tartışmaların diğer eksenlerini oluşturdu.[38][39]

Galeri

[değiştir | kaynağı değiştir]
  • Grönland siyasi ve fizikî haritası
    Grönland siyasi ve fizikî haritası
  • Grönland
    Grönland
  • Grönland dağları
    Grönland dağları
  • Grönland Buzdağları
    Grönland Buzdağları
  • Doğu Kıyıları
    Doğu Kıyıları
  • Grönland görünüş
    Grönland görünüş
  • Nuna adası
    Nuna adası

Ayrıca bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ Grönlandca: Kalaallit Nunaat, Grönlandca telaffuz: [kalaːɬːit nʉnaːt]; Danca: Grønland, Danca telaffuz: [ˈkʁɶnˌlænˀ]
  2. ^ Danca: rigsdel, kelime anlamı 'krallığın bir parçası'[4][5]
  3. ^ Afrika-Avrasya, Amerika, Avustralya ve Antarktika, Grönland'dan daha büyük olsalar da, genellikle ada değil, kıta olarak kabul edilirler.[9]
  4. ^ Stray Dog West, genellikle yüksek gelgitte sular altında kaldığı için tartışmalı olsa da, en kuzeydeki rakip nokta iddiası olarak kabul edilmektedir.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ "Self-rule introduced in Greenland". BBC News. 21 Haziran 2009. 25 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2010. 
  2. ^ Statistics Greenland, Greenland in Figures, 2019 21 Aralık 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  3. ^ "United Nations Island Directory". 28 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2010. 
  4. ^ "Greenland and The Faroe Islands". UM-ENEN (İngilizce). 19 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2025. 
  5. ^ "Political system". japan.um.dk (İngilizce). 16 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2025. 
  6. ^ "Greenland: The world's largest island". Denmark.dk. 20 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2024. 
  7. ^ *Dallen J. Timothy (6 Kasım 2020). Tourism in European Microstates and Dependencies: Geopolitics, Scale and Resource Limitations. CABI. ss. 94-. ISBN 978-1-78924-310-9. OCLC 1162434605. 10 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2022. This ....This change in governance also resulted in Greenland becoming an autonomous 'constituent country' in the Danish realm... 
    • Benedikter, Thomas (19 Haziran 2006). "The working autonomies in Europe". Society for Threatened Peoples. 9 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Haziran 2019. Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories 
    • Ackrén, Maria (Kasım 2017). "Greenland". Autonomy Arrangements in the World. 30 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ağustos 2019. Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark. 
    • "Greenland". International Cooperation and Development (İngilizce). Avrupa Komisyonu. 3 Haziran 2013. 16 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2019. Greenland [...] is an autonomous territory within the Kingdom of Denmark 
  8. ^ a b "Greenland". The World Factbook. CIA. 9 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2021. 
  9. ^ "Joshua Calder's World Island Information". Worldislandinfo.com. 23 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Eylül 2010. 
  10. ^ The Fate of Greenland's Vikings 11 Ocak 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Dale Mackenzie Brown, Archaeological Institute of America, 28 Şubat 2000
  11. ^ "Saqqaq-kulturen kronologi". Danimarka Ulusal Müzesi. 7 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ağustos 2013. 
  12. ^ Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S (2000). "mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion". American Journal of Human Genetics. 67 (3): 718-26. doi:10.1086/303038. ISSN 0002-9297. PMC 1287530 Özgürce erişilebilir. PMID 10924403. 
  13. ^ Greenland in Figures 2012 (PDF). stat.gl. ISBN 978-87-986787-6-2. ISSN 1602-5709. 13 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 10 Şubat 2013. 
  14. ^ Mcghee, Robert (3 Nisan 2015). "Thule Culture". Canadian Encyclopedia. Historica Canada. 20 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2015. 
  15. ^ "Population of Greenland". 4 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2022. 
  16. ^ "Population density (people per sq. km of land area)". The World Bank. 5 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "Vedvarende energi". Nukissiorfiit. 10 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2023. 
  18. ^ "Danmarks utenriksminister med klar beskjed til USA: – Forsøk på innblanding er uakseptabelt". Aftenposten. 16 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025. 
  19. ^ "Centrale kilder: Mænd med forbindelser til Trump forsøger at infiltrere Grønland". DR. 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025. 
  20. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; threat isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  21. ^ Eirik the Red's Saga. Gutenberg.org. 8 Mart 2006. 11 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Eylül 2010. 
  22. ^ "How Greenland got its name" 19 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. The Ancient Standard. 17 Aralık 2010.
  23. ^ Grove, Jonathan (2009). "The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative". Journal of the North Atlantic. 2: 30-51. doi:10.3721/037.002.s206. 11 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  24. ^ Evans, Andrew. "Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?" 4 Aralık 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., National Geographic (30 Haziran 2016).
  25. ^ Stern, s. 89
  26. ^ "Maps of Inuit Nunangat (Inuit Regions of Canada)". Inuit Tapiriit Kanatami. 5 Eylül 2008. 15 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2019. 
  27. ^ "Arşivlenmiş kopya". 12 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023. 
  28. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023. 
  29. ^ "Arşivlenmiş kopya". 15 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023. 
  30. ^ Pengelly, Martin (18 Ağustos 2019). "Trump confirms he is considering attempt to buy Greenland". The Guardian. ISSN 0261-3077. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  31. ^ "Trump: Uluslararası güvenlik için Grönland'a sahip olmalıyız". Anadolu Ajansı. 28 Mart 2025. 15 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  32. ^ Bryant, Miranda (8 Ocak 2025). "Why is Donald Trump talking about annexing Greenland?". The Guardian. ISSN 0261-3077. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  33. ^ "Danimarka ordusu, ABD'nin Grönland'a olası müdahalesinde askeri anlamda derhal karşılık verebilir". Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  34. ^ "Greenland seeking closer ties with US, particularly on mining, PM says". The Guardian. 14 Ocak 2025. ISSN 0261-3077. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  35. ^ "Grönland, ABD ile diyaloğu sürdürme niyetinde olduklarını belirtti". Anadolu Ajansı. 5 Ocak 2026. 5 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  36. ^ "Trump on return trip to Washington predicts demise of Cuba, warns Colombia, threatens Greenland". POLITICO (İngilizce). 4 Ocak 2026. 14 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  37. ^ "Trump's Venezuela attack deepens Europe's Greenland dilemma". POLITICO (İngilizce). 6 Ocak 2026. 7 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  38. ^ Benakis, Theodoros (5 Ocak 2026). "Denmark's prime minister says Trump is serious about Greenland's annexation". European Interest. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
  39. ^ "How could Donald Trump 'take' Greenland?". BBC. 7 Ocak 2026. 12 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Vikisözlük'te Grönland ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

Wikimedia Commons'ta Grönland ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.

Grönland haritası
Grönland fotoğrafları
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Grönland&oldid=37240035" sayfasından alınmıştır